A-Ö Efnisyfirlit

Frumbyggjar: Sanneiksnefndir og aukinn áhugi

Áhugi á frumbyggjum Norðurlanda hefur aukist verulega jafnt í alþjóðamálum sem menningum og listum á undanförnum áratugum. Annars vegar Inúitar á Grænlandi og hins vegar Samar í Finnlandi, Noregi og Svíþjóð og raunar einnig Rússlandi teljast til frumbyggja. Stjórn Grænlendinga í eigin málum hefur farið vaxandi og sannleiks- og sáttanefndir hafa verið stofnaðar eða eru í undirbúningi um málefni Sama í öllum þremur Norðurlanda þar sem þeir búa. 9.ágúst er alþjóðlegur dagur frumbyggja.

Grænlenskir Inúitar hafa að mörgu leyti verið öðrum fyrirmynd í réttindabaráttu í hópi frumbyggja í heiminum. Inúítar og Samar hafa látið verulega til sín taka á Fastavettvangi um málefni frumbyggja heimsins á vegum Sameinuðu þjóðanna (United Nations Permanent Forum on Indigenous Issues).

Auk menningarlegra réttinda hafa þeir samið við Dani fyrst um heimastjórn 1979, sjálfsstjórn og rétt til sjálfstæðis 2009 ef þeir ná að standa á eigin fótum efnahagslega og meirihluti kjósenda greiðir því atkvæði.

Ísalög

COVID-19, Grænland
Angunnguaq Larsen með riffil. Við hlið hans hin þekkta sænska leikkona Lena Endre. Mynd: Saga Sig.

Skemmst er að minnast þess að þessi málefni voru baksvið sænsku  þáttaraðarinnar Ísalög sem Íslendingar áttu stóran þátt í og var nýlega sýnd á RÚV. Angunnguaq Larsen, grænslenski leikarinn sem lék lögreglustjórann í þeim þáttum var svo aðdáendum dönsku seríunnar Borgen að góðu kunnur því þar lék hann formann grænlensku heimastjórnarinnar í þáttum þar sem aukin áhrif Inúíta á eigin mál voru í brennidepli.

Óumbeðin og nánast fordæmalaus fjárhagsaðstoð Bandaríkjamanna við Grænland sem tilkynnt var um á þessu ári er svo enn eitt dæmið um aukinn áhuga umheimsins á þessari stærstu eyju heims. Þótt hvorki hafi gengið né rekið að kalla í námavinnslu og olíuleit er vitað að í iðrum Grænlands og hafinu umhverfis leynast olía- og gas, sjáldgæfar málmtegundir, gull, demantar og kopar svo eitthvað sé nefnt.

Elstu dæmi um mannavist á Grænlandi (paleo-eskimóar) er frá því um 2500 fyrir Krist, en núverandi Inúítar komu þó hins vegar ekki til þangað frá meginlandi Ameríku fyrr en um svipað leyti og norrænir menn sem síðan hurfu eins og kunnugt er.

Alþjóðlegur dagur frumbyggja
Samar í byrjun 20.aldar. WIkimedia.

Barátta Sama fyrir réttindum

Samar hafa verið búsettir á Norðurlöndum undanfarin hálft fjórða þúsund ár – löngu áður en norrænir menn settust þar að.  Ýmsar tölur eru nefndar um fjölda Sama og ná frá um 70 til 135 þúsund eftir skilgreiningum. Oftast er talað um á bilinu 40 til 60 þúsund Sama í Noregi, 20 þúsund í Svíþjóð, níu þúsund í Finnlandi og tvö þúsund í Rússlandi.

Samar voru löngum kallaðir Lappar eða Finnar í norrænum málum og land þeirra Lappland en þeir kjósa að vera kallaðir Samar og landið Sápmi.  Mál Sama skipast í nokkrar greinar en norður-samíska er útbreiddust tungumála Sama í Noregi en einnig má nefna   Lule Samísku og suður-Samísku.

Samar hafa eigin þing á þremur Norðurlandanna með takmörkuðum völdum þó, og hafa útsendingar í útvarpi og einhverju leyti sjónvarpi á eigin máli.

Þeir eru þó engan veginn sáttir við sinn hlut. Sænskir Samar fögnuðu sigri fyrr á þessu ári þegar hreindýrabændur unnu mál fyrir hæstarétti Svíþjóðar þar sem viðurkennd var einkaréttur þeirra til veiða í stórum hluta norður-Svíþjóðar en þessi réttur hafði verið tekinn af þeim 1993.

Samar í bókum og myndum

Alþjóðadagur frumbyggja
Miðnætursólin í Lapplandi

Áhugi á Sömum hefur farið vaxandi rétt eins og á Inúitum á Norðurlöndunum. Skemmst er að minnast sænsk-frönsku þáttaraðarinnar Miðnætursól á Netflix. Þar rannsakar frönsk lögreglukona dularfullt morðmál sem tengjast Sömum, en sjálf er hún af kyni Berba, frumbyggja Norður-Afríku.

Og á þessu ári kom svo út í íslenskri þýðingu bókin Eldum björn eftir Mikael Niemi en þar er náttúrufræðingnum og prestinum Lars Levi Laestadius (1810-1861) brugðið í líki Sherlock Holmes.

Laestadius var hálf-sænskur og hálfur Sami og kom mjög við sögu leiðangurs Frakkans Pauls Gaimards en ferðir hans til Íslands og Lapplands voru efni bókarinnar um Manninn sem Ísland elskaði sem kom út í lok síðasta árs.

Sannnleiksnefnd í Noregi

En réttindabarátta Sama heldur áfram. Norska stórþingið hefur þannig skipað svokallaða sannleiksnefnd sem mun gera úttekt á þeim harðindum sem Samar og Kvenar – sem tala mál náskylt finnsku- máttu sæta frá 17.öld og fram á sjöunda áratug síðustu aldar. Á hún að ljúka störfum fyrir haustið 2022. Haustið 2019 var samþykkt að skipaða sannleiksnefnd í Finnlandi og fyrir skömmu fékk sænska Sama-þingið fjárveitingu til að undirúa starf sænskrar sanneiksnefndar. Fyrirmynd þessara nefnda er sannleiksenfnd sem lauk störfum í Kanada árið 2015.

COVID-19

Á vettvangi Sameinuðu þjóðanna er kastljósinu beint að þolgæði frumbyggja andspænis kórónaveiru-faraldrinum. Ánægjulegt er að í aðdraganda dagsins var Grænland lýst Covid 19-laust þegar smitaður skipverji á rannsóknarskipi var lýstur heill heilsu en þar með er ekkert virkt smit á eynni.

Fréttir

Að efla réttindi fatlaðra

🇺🇳 75 ára afmæli – 75 dæmi um að Sameinuðu þjóðirnar skipti sköpum 🇺🇳 Sameinuðu...

Guterres segir að lýð- og þjóðernishyggja hafi brugðist

António Guterres aðalframkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna sagði í dag á Allsherjarþingi samtakanna að heimurinn stæði...

Forsætisráðherra: jafnrétti verði í fyrirrúmi í endurreisn eftir COVID-19

Katrín Jakobsdóttir forsætisráðherra hvatti til þess að “jafnrétti kynja og kynþátta” verði í fyrirrúmi...

UNICEF og samskiptamiðlar sameinast gegn neteinelti

Helstu samskiptamiðlar hetims hafa tekið höndum saman með UNICEF í baráttunni gegn neteinelti. Barnahjálp Sameinuðu...

Álit framkvæmdastjóra