Konur í forystu allra Samaþinga 

Alþjóðlegur dagur frumbyggjakvenna og -stúlkna. Samar. Samaþing. Árið 2026, í fyrsta sinn í sögunni, gegna konur æðstu forystustöðum á öllum þremur Samaþingunum í Noregi, Svíþjóð og Finnlandi.

Þegar forystukonurnar þrjár voru spurðir um réttindi, hlutverk og framtíð frumbyggjakvenna og -stúlkna voru allar þrjár sammála um svipuð skilaboð: Fyrir samískar stúlkur hefst jafnrétti löngu áður en þær komast á þing eða taka að sér formlegt forystuhlutverk. Það byrjar með því sem þeim er kennt að þær geti gert.

UNRIC hefur rætt við forseta Samaþinganna þriggja: Silje Karine Muotka, forseta Sámediggi í Noregi; Marianne Gråik, forseta Sámediggi í Svíþjóð; og Pirita Näkkäläjärvi, forseta Sámediggi í Finnlandi.

„Það sem gerir þessa stund sérstaka fyrir mér er tækifærið til að vinna með þessum kvenleiðtogum sem ég dáist mjög að”, segir Silje Karine Muotka. Þær búa yfir mismunandi reynslu, styrkleikum og sjónarmiðum og ég held að það segi eitthvað mikilvægt um forystu í Sápmi í dag.

Þrjú þing, þrjú umboð

Þrátt fyrir að Samaþingin þrjú hafi sama grundvallartilgang – að vera fulltrúar samíska fólksins og vinna að réttindum þess og hagsmunum – hafa þau mismikil völd.  Noregur hefur veitt Samaþingi sínu víðtækt pólitískt og stjórnsýslulegt umboð. Finnland viðurkennir sérstaklega sjálfsákvörðunarrétt samíska fólksins og auðveldar sjálfsstjórn þess í tungumála- og menningarmálum, á meðan Samaþing Svíþjóðar hefur hið óvenjulega tvíþætta hlutverk að vera pólitískur fulltrúi Sama á sama tíma og það starfar sem ríkisvald.

Skilaboð þeirra eru sérstaklega mikilvæg þar sem Sameinuðu þjóðirnar halda fyrsta alþjóðadag frumbyggjakvenna og -stúlkna heimsins hátíðlegan þann 5. september. Talið er að 185 milljónir

frumbyggjakvenna um allan heim tilheyri meira en 5.000 frumbyggjaþjóðum og færi samfélögum sínum og þjóðfélögum fjölbreytta þekkingu, hefðir og sjónarmið.

„Það er stöðugri leið fram á við þegar samfélagið hlýst á frumbyggjaþjóðir,” segir Marianne Gråik.

Hún kallar eftir því að horfið verði frá markaðsdrifnu líkani þjóðaruppbyggingar í átt að líkani sem byggir á virðingu fyrir umhverfinu, þar sem framfarir eru ekki aðeins mældar í fjárhagslegum skilningi, heldur einnig í sjálfbærni, heilsu og vellíðan.

Hefð og nútímalíf

Menningarhefðir og lífshættir Sama eru fjölbreyttir og mismunandi um allt Sápmi. Þeir fela meðal annars í sér aldagömul tengsl við hreindýrabúskap, fiskveiðar, veiðar, söfnun og hefðbundið handverk. Þessar hefðir eru áfram mikilvægur hluti af menningu og sjálfsmynd Sama á sama tíma og þær halda áfram að þróast í samískum samfélögum samtímans.

Þegar Pirita Näkkäläjärvi talar um þær áskoranir sem samískar konur og stúlkur standa frammi fyrir í dag, leggur hún þó áherslu á áskorunina við að halda jafnvægi milli nútímalífs og miðlunar samískrar þekkingar og hefða:

„Samískar konur og stúlkur gegna lykilhlutverki í baráttu samíska fólksins fyrir sjálfsákvörðunarrétti sem frumbyggjaþjóð. Ein stærsta áskorunin er að geta tekist á við þrýstinginn frá nútímalífinu, svo sem að afla sér menntunar, byggja upp ferilskrá og starfsferil, og einnig áskoranirnar við að viðhalda og þróa frumbyggjalífshætti okkar, svo sem að læra og miðla til næstu kynslóða samískum tungumálum og færni í hefðbundnum samískum atvinnugreinum eins og hreindýrabúskap, samísku handverki, fiskveiði, veiðum og söfnun.”

Öld af forystu

Áherslan á samfélag, ábyrgð og komandi kynslóðir á sér djúpar rætur í sögu Sama. Fyrir meira en öld síðan létu samískar konur þegar í sér heyra í pólitískri hreyfingu fyrir fólk sitt. Ein sú fremsta var Elsa Laula Renberg (1877–1931), suðursamísk aðgerðarsinni og frumkvöðull í pólitískri skipulagningu Sama. Hún hjálpaði til við að stofna ein fyrstu pólitísk samtök Sama í Svíþjóð árið 1904 og árið 1910 stofnaði hún Brurskanken Samakvennafélagið í Noregi.

Renberg var drifkrafturinn á bak við fyrsta þjóðþing Sama árið 1917, sem leiddi saman um 150 Sama frá Noregi og Svíþjóð. Þegar hún bauð konum að taka þátt í þinginu skrifaði hún: „Enga konu má vanta í félagið okkar.“ Um 40 konur sóttu samkomuna árið 1917. Fundurinn lagði mikilvægan grunn að pólitísku samstarfi Sama og 6. febrúar – opnunardagur hans – er nú haldinn hátíðlegur sem þjóðhátíðardagur Sama.

Sterkir samískir kvenleiðtogar eru ekkert nýtt og ég held að þetta hvetji ungt fólk og geri þátttöku og aðgerðastefnu eðlilega. Elsa Laula Renberg var sú sem safnaði saman og sameinaði samíska þjóð á fyrsta þingi okkar árið 1917. Í dag halda ungar konur þeirri hefð áfram á sinn eigin hátt.

Konur styðja konur

Sú staðreynd að konur leiða nú öll þrjú Samaþingin er einnig í samræmi við víðtækari alþjóðlegan ramma um réttindi frumbyggja. Yfirlýsing Sameinuðu þjóðanna um réttindi frumbyggja viðurkennir sjálfsákvörðunarrétt frumbyggja, þar á meðal réttinn til að ákveða pólitíska stöðu sína og til að viðhalda og þróa eigin stofnanir.

Í yfirlýsingunni segir einnig að sérstaka athygli skuli veita réttindum og sérþörfum frumbyggjakvenna. Forysta Marianne Gråik, Pirita Näkkäläjärvi og Silje Karine Muotka sameinar því tvær víddir yfirlýsingarinnar: rétt frumbyggja til að móta eigin pólitískar stofnanir og viðurkenningu á frumbyggjakonum innan þess réttindaramma.

Þegar litið er öld fram í tímann eru allir þrír pólitísku leiðtogarnir bjartsýnir á framtíðina. Þegar Marianne Gråik er spurð hvaða ráð hún myndi gefa næstu kynslóð samískra stúlkna, talar hún um skömmina og sektarkenndina sem of oft hefur verið lögð á samíska fólkið

„Þeir geta verið gagnrýndir fyrir að verja hefðbundin lönd sín og standa í vegi fyrir þróun, en á sama tíma er þeim kennt um að lifa ekki lengur í samræmi við hefðbundna samíska menningu – menningu sem hefur sjálf orðið fyrir áhrifum af missi þessara landa.”

„Stundum er ætlast til þess að við finnum til sektarkenndar fyrir að verja landið okkar og stundum skömmumst við okkar fyrir að lifa ekki menningarlífi okkar sem Samar. Þetta hefur verið þröngvað upp á okkur utan frá. Við verðum að vinna okkur í gegnum það sjálf, leggja það til hliðar, lifa sjálfsmynd okkar og gera það sem við höfum ástríðu fyrir. Og sem konur þurfum við að vera meðvitaðar um að við erum hluti af stigskiptu kerfi. Við getum stutt hver aðra með virkum hætti. Hvar sem við búum og á hvaða stigi sem við störfum getum við stutt aðrar konur. Ef nógu margar okkar gera það getum við skapað heila hreyfingu!“

Ráð Gråik til ungra samískra stúlkna er að ögra skömminni og sektarkenndinni sem þröngvað er upp á þær utan frá og að tileinka sér sjálfsmynd sína af öryggi. Silje Karine Muotka hvetur á meðan næstu kynslóð til að taka þátt, læra og leggja sitt af mörkum án þess að finnast hún þurfa að hafa öll svörin.

„Gerðu það bara!“

„Ekki halda að þú þurfir að vita allt áður en þú tekur þátt. Gerðu það bara. Þú ættir ekki að vera hrædd við að taka þátt í því sem þú trúir á. Þú getur alltaf beðið um hjálp og mundu að nám er ævilöng reynsla og þú lærir á mismunandi hátt af mismunandi fólki. Lærðu hvernig kerfið virkar, en ekki láta kerfin skilgreina þig. Þú ert handhafi þekkingar og þú þarft að koma boðskap þínum til heimsins.”

Pirita Näkkäläjärvi segir að lokum:

„Mín skilaboð til samískra stúlkna eru að trúa á sjálfa sig og fylgja draumum sínum – við sem samfélag ykkar og fólk munum styðja ykkur á leiðinni. Í heimi nútímans er mikilvægt að afla sér menntunar en einnig að gefa sér tíma til að læra hina hefðbundnu samísku þekkingu. Hins vegar þurfa ekki allir að vita allt. Saman sem þjóð erum við sterkari.”

Sjá einnig hér, hér og hér.