Tíu lykilatriði um Grænland í alþjóðlegu samhengi

Grænlendingar hafa að langmestu leyti lifað við frið og fjarri fyrirsögnum alþjóðlegra fjölmiðla um langan aldur. Þótt það hafi breyst með yfirlýsingum Donalds Trump forseta um áhuga Bandaríkjanna á að eignast Grænland, þýðir það ekki að önnur ríki hafi ekki áður viljað keppa við Dani um yfirráð.

Segja má að loftslags- og tæknibreytingar hafi orðið til þess að auka áhugann á Grænlandi vegna mögulega greiðari aðgangs að náttúruauðlindum, auk hernaðarlegs mikilvægis.

Hér eru nokkur atriði sem skipta máli um alþjóðlega stöðu Grænlands.

•Ursula von der Leyen, Múte Bourup Egede og Mette Frederiksen undirrita samning

1.) Hvenær og hvers vegna náðu Danir yfirráðum?

 Forfeður- og mæður Inúíta fluttust til Grænlands frá Alaska um Kanada um og eftir 1200 eftir Krist. Þeir fylgdu í kjölfar annarra Inúíta, sem höfðu byggt eyna, en elstu mannvistarleifar eru um 4500 ára gamlar eða frá því um 2500 fyrir Krist.

Á tíundu öld settust Norðurlandabúar að á suður og suðvestur-hluta Grænlands. Það var þaðan sem Leifur Eiríksson, sem fæddur var á Íslandi, hélt í leiðangur sinn í kringum árið 1000 vestur um haf og kom fyrstur Evrópubúa til meginlands Ameríku.

Norrænir menn hurfu í kringum 1450 eftir hálfs þúsund ára veru. Það var ekki fyrr en 1721 sem norski trúboðinn Hans Egede kom til Grænlands í leit að hinum horfnu Norðurlandabúum. Naut hann stuðnings dansk-norsku krúnunnar og hófust þar með yfirráð danska konungsveldisins  yfir Grænlandi.

Komið var á einokunarverslun og útlendingum, meira að segja dönskum þegnum, bannað að fara þangað án sérstaks leyfis og var það í gildi fram yfir síðari heimsstyrjöld.

2.) Danir ráða enn utanríkismálum

Árið 1979 fengu Grænlendingar heimastjórn og frá 2009 hafa Grænlendingar ráðið sínum málum að mestu sjálfir innan danska konungdæmisins. Þá hafði tekist tímamótasamkomulag við Dani sem fól í sér að Grænlendingar voru viðurkenndir, sem sérstök þjóð að alþjóðalögum. Þar með höfðu þeir rétt þeirra til að lýsa yfir sjálfstæði ef meirihluti kjósenda kýs svo. Hins vegar myndu Danir hætta að styrkja Grænland fjárhagslega við sjálfstæði, en fjárveitingar frá Danmörku nema um helmingi fjárlaga eða andvirði 600 milljóna Bandaríkjadala á ári eða 84 milljarða. Það samsvarar 1.4 milljónum króna á hvert mannsbarn.

3.) Bandaríkjamenn hafa áður viljað eignast Grænland

Yfirráðum Dana hefur hins vegar verið ógnað ítrekað. William Seward utanríkisráðherra Bandaríkjanna vildi fylgja eftir kaupum Alaska af Rússum 1867 með því að kaupa Grænland. Bandaríkin viðurkenndu ekki fullveldi Dana yfir öllu Grænlandi fyrr en 1917 í kjölfar kaupa þeirra á dönsku Jómfrúareyjum. 1945 buðu þau 100 milljónir dala (1.8 milljarð dala á núvirði) fyrir Grænland en því tilboði höfnuðu Danir.

4.) Norðmenn gerðu tilkall

Danir réðu ekki ríkjum yfir austur- (og norður)hluta Grænlands fyrr en fram var komið á 19.og jafnvel 20.öld.

Norskir selveiðimenn stunduðu hins vegar þar selveiðar í upphafi 20.aldar. Norska ríkisstjórnin gerði svo tilkall til Austur-Grænlands árið 1931. Danir skutu málinu til Alþjóðadómstólsins í Haag, sem úrskurðaði þeim í vil árið 1933.

5.) Áhugi Þjóðverja

Þýskaland hertók Danmörku í apríl 1940. Sendiherra Dana í Washington gerði upp á sitt eindæmi samning við Bandaríkjastjórn ári síðar. Samkvæmt honum fengu Bandaríkjamenn  rétt til herstöðva á Grænlandi í skiptum fyrir að verja eyna gegn ásælni Þjóðverja og greiða fyrir viðskiptum. Átök brutust út því Þjóðverjar höfðu komið sér upp veðurathugunarstöðvum á austurhluta eyjarinnar.  Gerðu Bandaríkjamenn árás og stöðvuðu starfsemina.

6.) Sameinuðu þjóðirnar koma til skjalanna

Eftir stofnun Sameinuðu þjóðanna 1945 var Grænland sett í flokk landsvæða sem ekki nytu eigin stjórnar – það er að segja nýlendna. Danir voru þessu mótfallnir, enda töldu þeir fráleitt að Grænland væri nýlenda; stjórn þeirra á eynni væri til fyrirmyndar og hefði einungis hagsmuni íbúanna að leiðarljósi. Þeir urðu þó að láta undan þrýstingi, einkum Bandaríkjamanna og Frakka.

Þótt samráð væri haft við kjörna fulltrúa sumra – en ekki allra- landshluta á Grænlandi, var stjórnarskráin sjálf aldrei borin undir grænlensku þjóðina. Slíkt var þó gert í Danmörku og var það umdeilt á alþjóða vettvangi. Nokkur ríki töldu afar varasamt fordæmi gefið með þessu. Þegar ný dönsk stjórnarskrá tók gildi 1953 varð Grænland formlega hérað í Danmörku.

Danir tilkynntu nefnd Sameinuðu þjóðanna um nýja stöðu Grænlands 1954. 34 ríki greiddu atkvæði með því að fallast á það, 12 sátu hjá og 4 greiddu atkvæði á móti.

Aðeins 1 ríki greiddi atkvæði gegn Dönum á allsherjarþinginu sjálfu, Belgía, en 11 sátu hjá. Portúgalir áttu eftir að gagnrýna Dani, og norræn stuðningsríki þeirra, harðlega fyrir tvískinnung þegar þeir sjálfir sættu ámæli fyrir að ríghalda í nýlendur sínar allt fram á miðjan áttunda áratuginn.

Við þetta lauk afskiptum Sameinuðu þjóðanna af Grænlandi sem nýlendu. (Sjá nánar: hér)

7.) NATO og varnarsamningur við Bandaríkin

Hernaðarlegt miklvægi Grænlands fyrir Bandaríkin hefur verið viðurkennt allt frá stjórnarárum Abrahams Lincolns forseta og kaupunum á Alaska á nítjándu öld.

Grænland var talið aljörlega ómissandi fyrir Bandaríkin eftir að kalda stríðið skall á í kjölfar síðari heimsstyrjaldarinnar. Árið 1951 var varnarsamningur Dana og Bandaríkjanna endurnýjaður án þess að Grænlendingar væru hafðir með í ráðum.

Bandaríkin fengu herstöðvar en Danir hafa eftir það gegnt takmörkuðu hlutverki við varnir eyjarinnar. Þeir hafa þó sinnt landhelgisgæslu, fiskveiðieftirliti, sinnt björgunarstörfum og viðhaldið fullveldi sínu með því að halda úti SIRIUS-sleðahundasveitunum.

Hernaðarlegt mikilvægi Grænlands hefur tekið breytingum í áranna rás. Flestum herstöðvum Bandaríkjanna var lokað eftir 1990, nema Thule-stöðinni (nú Pituffik). Eftir hryðjuverkaárásina á Bandaríkin hefur stöðin þótt gegna þýðingarmiklu hlutverki vegna viðvörunarkerfis vegna hugsanlegra eldflaugaárása. Þar starfa innan við þúsund manns, þar á meðal á annað hundrað bandarískir hermenn.

8.) Inn og út úr ESB 

Grænland varð hluti af forvera Evrópusambandsins, Efnahagsbandalagi Evrópu, sem hérað í Danmörku 1973, þótt meirihluti íbúa þar hefði greitt atkvæði gegn aðild. Þegar Grænlendingar fengu fyrsta vísinn að heimastjórn 1979 hófust viðræður um úrsögn þeirra. Tók hún gildi 1985.

Grænland hefur nána samvinnu við Evrópusambandið á ýmsum sviðum. Greiðir það myndarlegar fjárhæðir til landsstjórnarinnar í skiptum fyrir fiskveiðikvóta. Grænland hefur tollfrjálsan aðgang að ESB-markaði fyrir flestar vörur, einkum sjávarafurðir, sem eru burðarás í útflutningi landsins.

9.) Loftslagsbreytingar skipta sköpum

Sú kenning að bráðnun íssins á Grænlandi vegna loftslagsbreytinga ætti að auðvelda námuvinnslu hefur aukið áhuga umheimsins. Grænland er talið hafa mikla möguleika í námuvinnslu enda er talið að þar séu áttundu stærstu námulindir heims af sjaldgæfum jarðefnum. Þau eru nauðsynleg til framleiðslu á vindmyllum, rafmótorum, rafhlöðum og farsímum. Þar að auki eru þar miklar birgðir af litíum, kóbalti, gulli, rúbínum, demöntum, nikkel, kopar og öðrum verðmætum steinefnum. Námuvinnsluiðnaðurinn hefur þó ekki enn hafist fyrir alvöru og aðeins fáein tiltölulega minniháttar námuverkefni eru í gangi.

Skortur á nægilegum innviðum, erfiðar loftslagsaðstæður og fjarlægð landsins stuðla allt að háum kostnaði og tiltölulega há laun. Olía og gas kunna að vera til á grænlenskum hafsvæðum en boranir hafa ekki borið árangur á undanförnum árum og eru nú bannaðar af umhverfisástæðum. ESB og Grænland undirrituðu samkomulag árið 2023 um þýðingarmikil hráefni.

10. Erlendir gestir

Sú var tíð að alþjóðlegir leiðtogar létu hjá líða að hemsækja Grænland, en það er liðin tíð. J.D. Vance varaforseti Bandaríkjanna heimsótti Pituffik-stöðina (áður Thule) 2025. Var hann sporgöngumaður Donalds Trump yngra, sem heimsótti landið örskömmu eftir að faðir hans forsetinn ítrekaði að Bandaríkin ættu að “eignast og stjórna” eynni.

Emmanuel Macron forseti Frakklands heimsótti Nuuk höfuðstað Grænlands í júní 2025. Ári áður opnaði Ursula von der Leyen forseti framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins fyrstu sendiskrifstofu þess og undirritaði samning um samvinnu ESB og Grænlands. Enn fyrr eða 2016 hafði Donald Tusk formaður ráðherraráðsins heimsótt Grænland.

Það var svo 2014 sem Ban Ki-moon þáverandi aðalframkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna ferðaðist til Grænlands til að kynnast afleiðingum loftslagsbreytinga af eigin raun og hvetja til aðgerða. Þetta var í aðdraganda COP21, Loftslagsráðstefnunnar þar sem Parísarsáttmálinn svokallaði var undirritaður. Grænland undirritaði hann, hins vegar ekki fyrr en 2023.

Sjá einnig hér.