Stríðið gegn fíkniefnum er skaðlegt og óskilvirkt

Fíkniefni. Mannréttindi.

Volker Türk mannréttindastjóri Sameinuðu þjóðanna segir að svokallað „stríð gegn fíkniefnum” hafi eyðilagt líf fjölda manna og skaðað heilu samfélaginu. Þessi stefna skili ekki árangri og komi hart niður á ýmsum sem höllum fæti standa í samfélaginu.

Türk fjallaði um stefnumótun í fíkniefnamálum í nýlegri ræðu sem birt var á heimasíðu embættis mannréttindastjórans. Hann sagði að svo áratugum skipti hefðu ríkisstjórnir fylgt refsistefnu til að stemma stigu við fíkniefnaneyslu. Sérfræðingar Sameinuðu þjóðanna teldu að niðurstaðan væri skelfileg og nefndu dæmi um skaðlegar afleiðingar:

Fjölgun fanga, aukning fíkniefnatengdra glæpa og ofbeldisverka, metfjöldi dauðsfalla af völdum fíkniefnaneyslu, aukin ólögleg fíknefnaframleiðsla, og smánun og mismunun gagnvart heilu samfélögunum.

Hins vegar hafa orðið þýðingarmiklar breytingar á undanförnum árum.

Ríki frá Filippseyjum til Gana, og Pakistans til Kólombíu hafa tekið upp fíkniefnastefnu þar sem horfið er frá refsingum og glæpavæðingum og tekin upp skilvirkari og mannúðlegri aðferð, þar sem áherslan er á lýðheilsu, sæmd og mannréttindi.

Réttindaskrá Skotlands

Í desember síðastliðnum var kynnt í Skotlandi Réttindaskrá fólks sem orðið hefur fyrir barðinu á fíkniefnum. Skránni er ætlað það hlutverk að kynna neytendum réttindi, stuðning sem þeir þurfa, og að komið sé fram við þá með virðingu.

„Í skránni eru tekin saman helstu mannréttindi sem snúa að þeim sem tengjast fíkniefnanotkun. Hún markar ákveðna breytingu frá fyrri viðhorfum glæpavæðingar,“ segir Alan Miller baráttumaður fyrir mannréttindum og prófessor í mannréttindalögfræði við Strathclyde háskóla í Glasgow. „Fólk og mannleg reisn er í fyrirrúmi.”

Að mati Miller á skráin rætur að rekja til þess að fíknefnatengd dauðsföll voru fleiri í Skotlandi en nokkurs staðar í Evrópu. Ríkisstjórnin lýsti yfir neyðarástandi í kjölfarið.

Skráin markar brotthvarf frá refsingum og skref er tekið í átt til forvarna, meðferðar og stuðnings við neytendur í samræmi við alþjóðlegar leiðbeiningar um fíkniefni og mannréttindi frá 2019.

Heilsa og mannréttindi

Zaved Mahmood ráðgjafi Sameinuðu þjóðanna um mannréttindi og fíkniefni segir að ákveðna tilhneigingu megi greina í heiminum til að víkja af leið refsinga og taka upp heilbrigðis- og mannréttindasjónarmið.

„Það er almennt viðurkennt að öll umræðu um fíkniefnastefnu beri að taka skuldbindingar í mannréttindamálum með í reikninginn,“ segir Mahmood.

Mannréttindaskrifstofa Sameinuðu þjóðanna vinnur, í samræmi við umboð sitt, með aðildarríkjunum að því að efla mannréttindasjónarmið í þróun og framfylngi fíkniefnastefnu samanber leiðbeiningarnar frá 2019.

Aðalframkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna hefur hvatt til þess að „fólk sé haft í fyrirrúmi” í málefnum fíkla. „Okkur ber alltaf að leitast við að hafa fólk í fyrirrúmi með því að binda enda á skömm og mismunun, efla forvarnir, leggja áherslu á meðferð neytenda, virða mannréttindi þeirra sem neyta fíkniefna, auka forvarnar- og meðferðaráætlanir og heilbrigðiskerfið,” sagði Guterres í ávarpi við upphaf 67.þings Fínkiefnanefndar Sameinuðu þjóðjanna 2024.

Ólík aðferð

Skrifstofan hefur haft hönd í bagga, ásamt Fíkniefna- og glæpaskrifstofu SÞ (UNODC), með umbótum á fíkniefnastefnu Filippseyja.

„Á Filippseyjum var refsistefna ríkjandi stefna í fíkniefnamálum,“ segir Signe Poulsen mannréttindaráðgjafi á Mannréttindaskrifstofu Sameinuðu þjóðanna í Manila. „Á valdatíma fyrri stjórnar var fjöldi manns drepinn og fangelsin yfirfull af fólki, sem enn hafði ekki náðst að draga fyrir dóm.“

„Þótt mikið verk sé óunnið, ríkir skilningur nú og vilji til að líta öðrum augum á vandamálið.“

Dauðarefsing

Aukning dauðadóma hefur verið fylgifiskur „stríðsins gegn fíkniefnum“, sem er í andstöðu við alþjóðleg mannréttindalög. Í 34 ríkjum er dauðadómur við fíkniefnatengdum afbrotum. 40% staðfestra aftakna árið 2024, eða næstum helmingur, var fyrir fíkniefnadóma að sögn Harm Reduction International.

Hins vegar hefur baráttan fyrir afnámi dauðarefsinga skilað árangri á undanförnum árum. Pakistan afnam dauðarefsingu við fíkniefnabrotum 2023. Sama ár afnam Malasíu skyldu við að beita dauðarefsingu. Í Gana var fíkniefnastefnu breytt árið 2020 og lögð áhersla á að fíkniefnaneysla væri lýðheilsumálefni.

Mannréttindaskrifstofan hefur aðstoðað Kólombíu við að hrinda í framkvæmd nýrri fíkniefnastefnu þar sem þróun, lýðheilsa og mannréttindi hafa tekið við að refsingum og öryggisráðstöfunum.

Türk mannréttindastjóri hefur ítrekað hvatt til breytinga á fíkniefnastefnu þar sem byggt sé á kynjasjónarmiðum, læknismeðferð, skaðaminnkunaraðgerðum, afglæpavæðingu, félagslegri inngildingu og ábyrgðarfullri regluvæðingu fíkniefnamarkaðar.

„Fíkniefnastefna sem setur heilbrigði og mannréttindi í forgang er skilvirkari og mannúðlegri.“